La Vallée des Saints: Bretagne bouwt stiekem zijn eigen Stonehenge van de 21e eeuw

Als je denkt dat je na Carnac, waar een slordige 4.000 megalieten in het landschap staan, alles wel gezien hebt, vergis je je lelijk. Waar ik eerst dacht dat deze stenen een soort upgrade waren van die beroemde cirkel stenen op Salisbury Plain in Engeland, blijkt dat Bretagne stiekem zijn eigen Stonehenge van de 21e eeuw aan het bouwen is. Geen mysterieuze stenen cirkel waarvan niemand precies weet waarom die er staat, maar een groeiend leger van granieten heiligen dat uitkijkt over de heuvels van Carnoët. Het bijzondere is dat La Vallée des Saints nog lang niet af is.

Welkom in een ander Bretagne

Als je vanuit Lorient nietsvermoedend door het binnenland van Bretagne rijdt, krijg je precies wat je verwacht. Eindeloze wegen, groene heuvels, kleine dorpjes en heel af en toe een verdwaalde tractor. Voor het eerst mis ik Nederlanders met een caravan en Duitsers in een camper. Het is er opvallend rustig.

Op de plaatsnaamborden staan namen waarvan je werkelijk geen idee hebt hoe je ze moet uitspreken. In een lokale bakkerij praten de bewoners een taal die nergens op lijkt. Keltisch of Bretons dus. Mijn geliefde baguette heet hier ineens ‘gwalezenn vara’. Hoe je dat uitspreekt, laten we graag aan de locals over. Valt hier verder wat te beleven? Ik vreesde heel even van niet. Totdat er op een heuveltop ineens tientallen granieten reuzen opduiken.

Welkom in La Vallée des Saints, een voorbeeld van een idee dat volledig uit de hand is gelopen. Het project begon in 2008 als eerbetoon aan de Bretonse cultuur en geschiedenis. Het uiteindelijke doel: duizend beelden plaatsen van Bretonse heiligen. Toen ik dat las, dacht ik eerlijk gezegd dat dit een grap was.

De duizend beelden van La Vallée des Saints: hoe dan?

Het klinkt vooral als een hobbyproject van een enthousiaste lokale vereniging met een iets te optimistische voorzitter. Totdat je de eerste beelden ziet. Deze heiligen zijn vooral geen bescheiden tuinornamenten. Sommige beelden zijn meer dan vijf meter hoog en wegen tientallen tonnen. Bretagne doet duidelijk niet aan halve maatregelen als het om graniet gaat.

In Nederland zouden we waarschijnlijk eerst een stuurgroep oprichten, een subsidieaanvraag schrijven en drie inspraakavonden organiseren. In Bretagne zijn ze gewoon begonnen met hakken. Geen twee heiligen zijn hetzelfde.

Wat La Vallée des Saints zo interessant maakt, is dat iedere beeldhouwer zijn eigen interpretatie geeft aan een heilige. Sommige beelden ogen streng en mysterieus. Andere hebben iets speels. Hier en daar lijkt een beeld eerder uit een fantasy-film te komen, dan uit een kerkelijk geschiedenisboek. Toch zie je hier ook touringcars aanrijden vol nonnen en andere gelovigen, die de plek duidelijk als iets meer zien dan een kunstproject.

Daardoor voelt een wandeling over het terrein soms alsof je door een openluchtmuseum, een kunstproject en een mythisch verhaal tegelijk loopt. Maar na een tijdje gebeurt er bij mij iets vreemds. Na vijftig beelden kijk je niet meer naar de afzonderlijke heiligen. Je gaat nadenken over het project zelf. Over de vraag wie ooit heeft bedacht dat duizend granieten heiligen een goed idee waren. En vooral hoe je vervolgens genoeg mensen enthousiast krijgt om daadwerkelijk mee te doen. Het fenomeen begint interessanter te worden dan de beelden afzonderlijk. Het voelt eeuwenoud, maar is verrassend nieuw

Het meest bijzondere aan La Vallée des Saints is voor mijn misschien wel het tijdsgevoel. Alles aan deze plek oogt alsof het er al honderden jaren staat. De verweerde gezichten, het ruwe graniet en de ligging midden in het Bretonse landschap, geven de indruk van een eeuwenoud monument. Maar de werkelijkheid is anders. De eerste steen werd gelegd toen Facebook al bestond. Dat besef zorgt voor een vreemd contrast. Je kijkt naar iets dat eruitziet als erfgoed, terwijl het tegelijkertijd een van de jongste culturele projecten van Frankrijk is. Je kijkt niet naar geschiedenis, maar naar een stukje geschiedenis in aanbouw.

Misschien is Paaseiland eigenlijk een betere vergelijking

Misschien is de vergelijking met Stonehenge uiteindelijk niet eens de juiste. Wie tussen de granieten reuzen rondloopt, denkt misschien eerder aan Paaseiland. Ook daar kijken monumentale stenen figuren uit over het landschap.

Waar de moai op Paaseiland gehuld zijn in mysterie, vertellen de beelden in Bretagne juist verhalen. Ze verwijzen naar legendes, heiligen, zeelieden en de rijke geschiedenis van een regio, die door de eeuwen heen een sterke eigen identiteit heeft weten te behouden. Misschien is dit wel de meest Bretonse eigenschap van allemaal: een project starten dat eruitziet alsof het al eeuwen bestaat, terwijl het pas in deze eeuw werd bedacht.

Een paradijs voor fotografen

Voor fotografen is de Vallée des Saints een cadeautje. De beelden staan verspreid over een open heuvelrug, waardoor het licht voortdurend verandert. Bij zonsopkomst en zonsondergang ontstaan lange schaduwen en krijgt het graniet warme tinten. Mistige ochtenden voegen een bijna mythische sfeer toe en de blauwe lucht voelt als magie.

Ik hoop hier eigenlijk op een flinke dosis nevel, maar dan moet je wel bereid zijn om vroeger op te staan dan de gemiddelde vakantieganger en een beetje geluk hebben. Met inmiddels honderden beelden, voortdurend veranderende weersomstandigheden en een landschap dat zich uitstekend leent voor fotografie, is het vrijwel onmogelijk om met dezelfde foto’s naar huis te gaan als de fotograaf die een uur eerder over dezelfde heuvel liep.

Waarom je hier toch geweest moet zijn

Bretagne heeft geen tekort aan indrukwekkende plekken. De ruige kustlijn, de vuurtorens, de middeleeuwse steden en de mysterieuze menhirs trekken al jaren bezoekers. Toch is La Vallée des Saints anders. Het is een plek die niet terugkijkt naar het verleden, maar bezig is het verleden opnieuw vorm te geven. Een monument dat nog groeit. Een openluchtproject dat misschien pas over tientallen jaren echt af is. Misschien is dat uiteindelijk wat deze plek zo bijzonder maakt.

Over twintig jaar staan hier weer nieuwe heiligen. Over vijftig jaar waarschijnlijk ook. En ergens op een Bretonse heuvel staat vast al iemand na te denken over nummer duizend. Terwijl ik terugloop naar de parkeerplaats en nog één keer omkijkt, staan de granieten reuzen gewoon geduldig te wachten. Alsof ze weten dat ze hier nog heel lang zullen staan.